Prof. Dr. Naci Görür uyardı: ‘Deprem için gerekli hazırlıklar yapılmadı’

featured
Share

Share This Post

or copy the link

17 Ağustos 1999’da yaşanan Gölcük Depremi’nin akabinde, zelzele Türkiye’nin gündeminde daima üst sıralardaki yerini koruyor. İstanbul’da her an olabileceği kaydıyla 30 yıl içerisinde sarsıntı olma ihtimali yüzde 64 oranıyla açıklandı.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) tarafından yayımlanan Süratli Tarama Formülleri ile Bina İncelemesi Projesi’nin 33 ilçeye ilişkin raporuna mümkün bir 7.5 büyüklüğünde sarsıntıda kestirimi olarak, 91 bin 081 bina ağır yahut çok ağır, 167 bin 116 bina ise orta hasarlı olacak. Bilim Akademisi kurucu üyelerinden olan yer bilimci Prof. Dr. Naci Görür, Cumhuriyet’in zelzeleyle ilgili sorularını yanıtladı.

– Yıllardan beri bütün bilim insanları sarsıntının geleceğini söylüyor. Fakat buna rağmen İstanbul sarsıntıya hazır değil. Hazırlanmamız gerekirken neden bu kadar ‘alıştık’?

Aslında beşerler zelzeleye alışmadı. Bilinçsiz, duyarsız yahut zelzeleye alışmış değil lakin ekonomik nedenlerle sorunun büyüklüğü nedeniyle çaresiz hissediyorlar. Kendi yapacaklarıyla bu işin çözülemeyeceğinin farkındalar. Halkla birebir konuştuğumda, “Biz ne yapabiliriz ki hocam? Bu işi devletin yapması lazım” diyorlar. Büyük ölçüde haklılar, bu işi devletin halletmesi gerekir.

– Gerek bakanlıklar gerekse belediyeler tarafından gerçekleştirilen kentsel dönüşüm çalışmaları hızlandı. Düzgün bir kentsel dönüşüm nasıl yapılmalı?

Kentsel dönüşüm projeleri hakikat uygulanmadı. Onun için de ismi rantsal dönüşüm oldu. Kentsel dönüşüm gerçek manasıyla sarsıntı odaklı yapılırken bir kentin bütün bileşenlerinin sarsıntı dirençli hale getirilmesi için çalışılır. Bu hükümetin uyguladığı kentsel dönüşüm projesinin en değerli parametresi yapı stoku. Bir kenti sarsıntıya hazırlamak denince akla gelen birinci şey yapı stoku olmamalı. Mevte neden olan en değerli bileşen yapı stokunun yetersiz oluşu ancak yalnızca bir kentin yapı stokunu güzelleştirmekle o kenti zelzele dirençli hale getiremezsiniz. Kentin bütün tüm bileşenlerini sarsıntı sağlam hale getirmek gerekiyor. Bir kentin tüm bileşenleri dediğimiz vakit birinci akla gelen, halk, ikincisi alt yapı, üçüncüsü yapı stoku, dördüncüsü etraf, beşincisi ise iktisattır. Bu beş bileşenin çalıştığı durumda kent sarsıntı inançlıdır. Kentsel dönüşümlerde birinci akla gelen bu beş bileşenden yalnızca yapı stoku. sırf yapı stoğuna eğildiğiniz vakit o iş müteahhit işine dönüşür. Şayet o projenin motor gücü müteahhit olursa, o iş ranta kayar. 

– Kentsel dönüşüm demişken, İstanbul’un bir öteki sorunu de sarsıntı toplanma alanları. Bu alanlar acil durumlarda değerliyken neden yapılaşma uğraşımız var?

Zelzele toplanma alanı deniyor fakat hiçbiri o nitelikte değil. Zelzele toplanma alanı dediğimiz vakit, insanların toplanacağı ve kaldıkları mühlet boyunca tertip ve donanıma sahip uygun alanlar demektir. Bugün toplanma alanı diye baktığımız yerlerde 50 kişi olsa beşerler rahatsız olur. Zelzele toplanma alanı denildiği vakit insanların oturacağı, tahminen kalacaklar, sıhhat ünitesinin bulunduğu hatta çocuklar için bir alan olması gerekir.  Bu yer, olağan durumda hizmet vermez fakat o denli dizayn edilmiştir ki sarsıntı olur olmaz en kısa müddette faal hale gelir. İstanbul’da zati bu türlü bir yer yok. Birçok alışveriş merkezine dönüşmüş. Artık de Göktürk’te de betona boğmaya çalışıyorlar. İstanbul üzere büyük zelzele beklenen bir kentte bu hareketler nasıl yapılıyor  aklım almıyor. 

– Sarsıntıdan sonra kritik 72 saatte İstanbul’u kurtarabilecek miyiz?

Gecekondu mantığıyla gelişmiş İstanbul’da düşündüğümüzden çok daha fazla kayıp vereceğimiz kesin. Bu sarsıntıda binaların çökme ve yıkılma sırasında olabilecek can kayıplarının dışında göçük altında kalan insanlara gerektiği vakit içerisinde müdahale edilemediği için de kayıplar vereceğimizi düşünüyoruz. Zelzeleye müdahalede İstanbul’u kurtaracak şey İstanbul’un kendisi olamaz. Acil müdahale takım ve ekipmanları da İstanbul’un içerisinde. Münasebetiyle grup ve ekipmanların yüzde kaçının performans gösterebilecek durumda olacağını bilmiyoruz. Grup ve ekipman hazırlıklarının İstanbul’un etrafında yapılması gerekiyor. Bizler, tekliflerimizde mahalle gönüllüleri kavramını önermiştik. Devlet tarafından ciddiye alınıp yapılsaydı, bir mahallede göçüğe en kolay müdahaleyi o mahalledeki beşerler yapardı. Bir vakitler mahallede muhakkak yerlere acil durum ekipmanlarının bulunduğu konteynerler konuldu. Sonra kayboldu ne oldu bilmiyoruz. Bu sarsıntılar öbür yerde olduğunda kazara 1-2 kişi ölüyor. 1999’dan bir gün sonraki niyetimizi hiç bozmasaydık devam etseydik, mevzuyla ilgili bir bakanlık kurarak bir projelendirme yapabilseydik bugün her şeyi bitirmiştik.

– Şu an tartıştığımız Kanal İstanbul üzere büyük bir proje var. Sarsıntı bekleyen bir kentte bu proje ne kadar yanlışsız?

Kanal İstanbul, yer bilimleri ve zelzele açısından yapılmaması gereken bir proje. Projenin yapılacağı güzergah zelzele açısından iyi nitelikli değil. Düşünülen projenin Marmaraya açıldığı bölgede çok sayıda etkin fay var. Faal fayların ana sarsıntı beklediğimiz fay noktasına bağlı olduğunu biliyoruz. Beklediğimiz zelzele gerçekleştiği takdirde burada yapılması düşünülen Kanal İstanbul’un deniz ağzında da önemli bir yıkıma sebep olabilecektir. Ayrıyeten, burada büyük ölçüde heyelan ve toprak kaymasına neden olacaktır.  Küçükçekmece lagünü çok sayıda derenin birleştiği yer. Bu yüzden bölge de kalın alüvyon çökeli içerir. Buralarda alüvyon çökelinin tamamını kaldırmak mümkün değildir. Onları kaldırmadığınız sürece orada rastgele bir istikrarlı yapı yapmanız da mümkün değildir. Zira, sarsıntı sırasında bu bölgede sıvalaşma olur. Sıvalaşma olacak yerde de siz kanal inşaa edemezsiniz. O kanalı ayakta tutmanız mümkün olmayabilir.  Burada ayrıyeten, taban nitelikli kayalar var. Bunların Güngören killeri diye bir kil katmanı var ve hareketliler. Bilhassa suyla teması halinde çok rahatlıkla kayar ve kütle hareketine neden olur. Münasebetiyle kanalın inşaası sırasında da sonrasında da Güngören killeriyle bağlantıda olan çökelleri sabit tutmanız çok sıkıntı.

– Kanalın etrafa tesiri nasıl olacaktır?

Karadeniz’e yanlışsız İstanbul’un en hoş ve en varlıklı yer altı su kaynakları var. Siz deniz düzeyinden 20-25 metre daha derinde bir kanal açtığınız vakit yer altı su düzeyini büyük ölçüde kaybedersiniz. Bütün o su kanala boşalır. Keza, kanalı yaptıktan sonra deniz suyu bölgeyi kapladığı takdirde, yer altı sularının yolunu kullanarak bölgede tuzluluğa neden olabilir. Bu da demektir ki, siz o bölgedeki tarımı, hayvancılığı ve bitki örtüsünü yok edersiniz. Ayrıyeten bu kanal Terkos Gölü’nün çabucak yanından geçiyor. Bu kanalı kazdığınız vakit Terkos Gölü’nü kaybedersiniz. ‘İzolasyon yapacağız’ demekle o mümkün olmaz. Hem içme suyu, hem yer altı sularını yok ediyorsunuz. Üstüne bölgenin tuzlanmasına neden olup, tarımı yok ediyorsunuz.

– Pekala ya kanalla birlikte yaşanacak nüfus artışı…

Zelzele bekleyen bir kentte yapılmaması gereken üç değerli şey vardır. Bunlardan biri, nüfusu artırmak, ikincisi yapı yoğunluğunu artırmak üçüncüsü ise afet acil müdahalesini engelleyebilecek yapılaşmaya neden olmak. Kanal bunların her birini yapıyor. Bir de İstanbul’un değerli bir yerini ada haline getiriyorsun. Yapacağın köprüler taban bakımından en uygun olmayan yerlere yapılacak. Köprülerin tahrip olması durumunda acil müdaheleyi yapamazsın.

– Enkazın yanı sıra, sarsıntı alt yapı sistemlerine nasıl ziyan verecek?

Bir kentin beş bileşenini yapı stokunuz her istikametiyle iyi de olsa kirlenmiş bir etraf sizi öldürür. Kirlenmiş bir çevreyi de haşat olmuş bir alt yapı oluşturur. Çabucak çabucak her büyük zelzelede alt yapı büyük ölçüde tahrip oluyor. Artık alt yapının tahrip olmasının sonucu, içme suyunun büyük ölçüde halka verilememesi demek. Zelzele anında yangınların oluştuğu vakitlerde itfaiye çalışamaz. Sarsıntı vaktinde hastaneler ve okullar kıymetlidir. İstanbul Su ve Kanalizasyon Yönetimi’nin (İSKİ) bu hesapları bitirdiğini biliyorum. Çalışmalarda kanalizasyonun içme suyuna nazaran daha fazla tahribat gördüğünü belirledik. Genelde içme suyu şebekesi ve kanalizasyon birbirlerine çok yakın hissettiği için içme suyunda kirlilik meydana gelebilir. Bu da salgın hastalık demek. İSKİ planları yaptı, sarsıntı dirençli hale getirme çalışmaları başlamak üzere.

– Barajlar zelzeleden nasıl etkilenecek?

İstanbul’da mevcut içme suyu barajlarının değerli bir kısmı zelzelede tahrip oluyor. Baraj ve etrafında bilhassa Mansap tarafında yerleşim alanı çok yaygın. Bu barajların tahribatı oradaki insanların can güvenliğini de büyük ölçüde tesirler. Zelzelede devre dışı kalması biri su sorunu olan İstanbul’u susuzluğa mahkum edilecektir, ikincisi ise oradaki insanların karşılaşacağı tehlikedir. Barajlar için tedbir alma kademesinde çalışmaların İSKİ tarafından yapıldığını biliyorum.

– İBB’de kentsel dönüşüm

İBB’ye ilişkin iştiraklerden İstanbul Konut İmar Plan Sanayi ve Ticaret A.Ş (KİPTAŞ) kentsel dönüşüm çalışmalarına süratle devam ediyor. Müracatların birçoklarının riskli bölgelerde olduğu belirten Görür, “KİPTAŞ’a müracaat ediyorsun, KİPTAŞ inceliyor, o durumda da plan proje gösteriyor. İBB, halkı işin içine alıyor. Halka birebir vakitte kredi için kefil oluyor. Hükümet bu yaklaşımı neden daha büyüterek uygulamıyor onu anlamıyorum. Bir hükümetle belediye hengame ederek nasıl İstanbul’u zelzeleye hazırlayabiliriz onu anlamıyorum” dedi.

Leave a Reply

%d bloggers like this: